WillaW rymanowskim uzdrowisku zachowało się kilka budynków wzniesionych w tzw. stylu szwajcarskim. Styl architektury regionalnej powstały na obszarze Szwajcarii, Niemiec i Austrii, nazywany też architekturą szwajcarsko-tyrolską, był popularny w polskich kurortach uzdrowiskowych w II poł. XIX w. Jego charakterystyczną cechą są drewniane wille i pensjonaty o konstrukcji zrębowej. Każdy budynek posiadał kamienną podmurówkę zbudowaną z łamanego kamienia. Na zewnątrz obiektu wznoszono tarasy, werandy i balkony. Schody, obramowania okien i drzwi zdobiono bogatą dekoracją snycerską. Były to przeważnie wycinane w drewnie roślinne lub geometryczne zdobienia. Willę szalowano z zewnątrz deską poziomo lub pionowo. W Polsce przykłady tej architektury możemy podziwiać m.in. w Nałęczowie, Iwoniczu-Zdroju, Krynicy-Zdroju, Kotlinie Jeleniogórskiej i Rymanowie-Zdroju.

Rymanowskie źródła zostały odkryte 16 sierpnia 1876 roku. Wkrótce powstały zalążki przyszłego uzdrowiska. Niebawem ruszyły prace budowlane i z początkiem lat 80-tych XIX wieku uzdrowisko rozpoczęło działalność. W 1890 roku było już 10 willi i pensjonatów. Architektura drewnianych budynków, wkomponowana z wyczuciem w piękno otaczającej Zdrój przyrody, tworzyła szczególny klimat kurortu. Niestety wiele z tych budynków nie przetrwało do naszych czasów, a te, które ocalały, mają dzisiaj rangę zabytków.

Jednym z nich była pijalnia Źródło. Wzniesiona nad odkrytymi źródłami wód leczniczych prowizoryczna pijalnia w 1885 roku została zastąpiona nową, zbudowaną na rzucie kwadratu z odkrytymi podcieniami z czterech stron. Jej projektantem był sanocki architekt Wdowiszewski. Dzisiaj, w zmienionej nieco formie, nadal nawiązuje do szwajcarskiego stylu i jest symbolem uzdrowiska.

W pierwszym roku funkcjonowania Zdroju został wybudowany drugi z ciekawych budynków - Zielony Domek. Początkowo pełnił funkcję karczmy, zajazdu. W 1886 roku został przebudowany, a od 1904 roku był mieszkaniem dla lekarza zakładowego. W 1949 roku po pełnej modernizacji zorganizowano w nim bar-kawiarnię, stołówkę pracowniczą oraz bufet z gorącymi posiłkami. Organizowano w nim cieszące się popularnością dancingi, a w 1951 roku w miejsce baru-kawiarni stworzono Centralną Świetlicę Dworcową z niewielką sceną. Sześć lat później drewniany budynek rozebrano, a w sierpniu 1960 roku miało miejsce otwarcie nowego Zielonego Domku, zwanego Okrąglakiem, ze świetlicą, kawiarnią i kinem, w którym można było oglądać filmy pełnometrażowe. Dzisiaj pełni rolę kawiarni wraz z salą taneczną. Odbywają się tu wieczorki taneczne organizowane nie tylko dla kuracjuszy.
Następną willą wzniesioną w szwajcarskim stylu był budynek dla gości Pod Kościuszką. Na mapie dra Eugeniusza Wajgla willa była położona około 100 m na południe od Zielonego Domku. Na parterze mieścił się zarząd, restauracja, posterunek żandarmerii oraz poczta. Niestety obiekt nie zachował się do naszych czasów, willa spłonęła w 1912 roku.

W 1881 roku została wybudowana z inicjatywy hr. Potockiego willa Pod Opatrznością. Mieściła się w niej siedziba Administratora Apostolskiego Łemkowszczyzny, ks. biskupa dra Bazylego Maściucha. Administracja obejmowała swoim zasięgiem Łemków od Pienin po Lesko. Trzeba podkreślić, że w wyniku tzw. schizmy tylawskiej mieszkańcy Beskidu Niskiego - Łemkowie, masowo porzucali obrządek grekokatolicki i przechodzili na prawosławie. Aby ten proces zatrzymać, powołano do życia Administrację Apostolstwa Łemkowszczyzny. AAŁ funkcjonowała w Rymanowie-Zdroju do 1 maja 1938 roku, następnie została przeniesiona do Sanoka. W 1906 roku willa przeszła na własność Zakładu Zdrojowego. Obecnie znajduje się w niej Biuro Obsługi Kuracjusza, a także pokoje dla kuracjuszy, które mogą pomieścić 20 osób.

W 1882 roku Zakład Zdrojowy posiadał kilka domów mieszkalnych i miejscową piekarnię. W tym też roku wybudowano willę Gołąbek, a dr Dukiet wzniósł w stylu szwajcarskim willę Zofia uważaną za jedną z piękniejszych rymanowskich willi. Po II wojnie światowej długo pozostawała w ruinie, obecnie odnowiona oferuje gościom pokoje 1,2,3-osobowe, apartamenty oraz SPA.

Powstał także budynek Lutnia, jako kwatera i sala ćwiczeń dla orkiestry zakładowej, ona jednak zniknęła z krajobrazu Rymanowa-Zdroju w wyniku pożaru.

Jako jedna z nielicznych przetrwała do dzisiaj willa Gołąbek. Za czasów Potockich mieściła się w niej restauracja i sala zabaw. W latach II wojny światowej rodzina Potockich pozostawała w Rymanowie-Zdroju i mieszkała w tej willi. Po niedawnym, gruntownym remoncie budynek może przyjąć 20 kuracjuszy w bardzo eleganckich pokojach o dobrym standardzie.

Styl szwajcarski stał się obiektem ataku środowiska zakopiańskiego, którego głównym przedstawicielem był Stanisław Witkiewicz. Spopularyzował on, jako wyraz polskiego patriotyzmu, styl zakopiański inspirowany budownictwem podhalańskim. Styl tyrolski ewoluował zaś w świdermajer, czyli drewnianą architekturę letniskową, która rozpowszechniała się na przełomie XIX i XX wieku na południowy wschód od Warszawy.

Link do części 2 artykułu