Wielka postacią kresowej nauki, o której należy przypomnieć, był urodzony 22 grudnia 1872 r. we Lwowie Zdzisław Krygowski. Jako syn wybitnego lwowskiego matematyk, również on wybrał drogę kariery akademickiej. Najpierw Politechnika Lwowska, której był rektorem, Lwowskie Towarzystwo Matematyczne, a od 1919 r. dziekan katedry Matematyki i Filozofii w Poznaniu. To właśnie Krygowskiemu, polskie służby specjalne poleciły zebranie najzdolniejszych matematyków w kraju i złamanie kodów niemieckiej maszyny szyfrującej „Enigma”.
Maszyna Enigma, skonstruowana przez niemieckiego inżyniera, doktora Artura Scherbiusa w 1918 roku, była uważana za niezwykle skomplikowaną. Do jej działania wykorzystywano wirniki, które zmieniały sposób szyfrowania każdej litery w ciągu wiadomości, a zmiany te były oparte na bardzo skomplikowanej mechanice. Wydawało się, że złamanie szyfru Enigmy było zadaniem wręcz niemożliwym.
Jednak w połowie lat 30. XX wieku polscy matematycy wytypowani przez Krygowskiego w tym Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski, zaczęli pracować nad rozwiązaniem tej zagadki. Dzięki ich pionierskim badaniom, a także wielkiemu wysiłkowi i determinacji, udało się wypracować pierwsze metody rozkodowywania wiadomości Enigmy, które później zostały udoskonalone.
W 1939 roku, w wyniku intensywnych prac nad łamaniem Enigmy, polscy matematycy byli w stanie opracować systematyczne podejście do rozkładania szyfru. To, co początkowo wydawało się niemożliwe, stało się rzeczywistością dzięki zastosowaniu matematycznych metod analizy, takich jak analiza permutacji i wykorzystanie kombinacji wirników.
Jednym z najważniejszych osiągnięć było opracowanie tzw. "wskazówki" – metody, która umożliwiała zrekonstruowanie ustawienia wirników maszyny Enigma, a tym samym odszyfrowanie wiadomości. Metoda ta stanowiła podstawę dalszej pracy nad złamaniem szyfru.
Tuż przed wybuchem II wojny światowej, polski wywiad przekazał swoje wyniki prac nad Enigmą Brytyjczykom i Francuzom. Dzięki tej współpracy, alianccy kryptolodzy mogli kontynuować prace nad rozkodowywaniem niemieckich szyfrów, co miało decydujące znaczenie w dalszym przebiegu wojny.
Zdzisław Krygowski, podobnie jak inni polscy matematycy, po wybuchu wojny udał się na uchodźstwo. Kontynuował swoje badania na Zachodzie, a po wojnie powrócił do pracy naukowej w Polsce. Jego osiągnięcia w dziedzinie matematyki oraz kryptografii nie zostały jednak w pełni docenione przez szerszą opinię publiczną aż do późniejszych lat. Choć Zdzisław Krygowski odegrał ważną rolę w złamaniu Enigmy, jego postać, podobnie jak wielu innych polskich bohaterów wojennych, została nieco zapomniana. Jego wkład w rozwój matematyki i kryptografii w Polsce oraz w czasie II wojny światowej jest jednak niezatarty i stanowi cenny element historii wywiadu wojskowego i matematyki.
Prace Krygowskiego i innych polskich matematyków były kontynuowane po II wojnie światowej m.in. przez Alana Turinga, który uznawany jest za „ojca” sztucznej inteligencji. Zasadnym jest więc twierdzenie, że nawet fundamenty koncepcji sztucznej inteligencji korzeniami sięgają go polskiego Lwowa.
Współczesne badania nad historią Enigmy i pracy polskich matematyków pokazują, że bez ich wkładu, sukcesy Brytyjczyków w łamaniu szyfrów byłyby znacznie trudniejsze do osiągnięcia. Dzisiaj, dzięki tym pionierskim pracom, możemy zrozumieć, jak matematyka i współpraca międzynarodowa przyczyniły się do wygranej w najważniejszym konflikcie XX wieku
Krzysztof Buczek