Jaskinie.

Cergowa jest sporym skupiskiem jaskiń szczelinowych. Ich geneza wiąże się z osuwiskami, a nie ze zjawiskami krasowymi. Najważniejsze czynniki geologiczne decydujące o powstaniu jaskiń to: 1) obecność systemu spękań w skale - wyznacza główne kierunki korytarzy, 2) odpowiednie nachylenie warstw skalnych - warunkuje charakter i kierunek ruchu, 3) obecność warstw łupkowych w kompleksach piaskowcowych - ułatwia ruch pakietów skalnych. W wyniku przesuwania się warstw skalnych tworzą się szczeliny lub - na powierzchni - rowy osuwiskowe. Szerokość jaskiń szczelinowych jest zwykle mała, przekrój trójkątny, dno często jest zasłane głazami i blokami oderwanymi od stropu.

Na Cergowej jaskinie występują na stoku południowym w dwóch skupiskach: pod wierzchołkiem wschodnim oraz nad Nową Wsią. Więcej jest ich w tym drugim miejscu. Skały są w ciągłym, choć bardzo powolnym ruchu. Powoduje to zmiany rozmiarów starych i powstawanie nowych jaskiń. Przykładowo starzy mieszkańcy Nowej Wsi twierdzili swego czasu, że jaskinia i szczeliny w Borsuczych Dziurach znacznie się zmniejszyły za ich życia.

Jaskinie pod wschodnim szczytem Cergowej (681 m) związane są z niedużym i stosunkowo młodym zsuwem pakietów skalnych. O jego świeżości świadczą cechy rowu osuwiskowego, który jest głęboki oraz ma ostre kształty i skalistą tylną ścianę. Występujące tu jaskinie, w liczbie co najmniej dwóch, powstały w pakiecie skalnym, który oderwał się od stoku i częściowo został potrzaskany. Można w nich zejść na głębokość około 5 m. Jeden z otworów jest zamknięty, ze względu na stanowisko nietoperzy. Otwory znajdują się na wysokości 605 m, na wschód od połączenia południowego trawersu góry, którym w przeszłości prowadził szlak czerwony, z szeroką przecinką biegnącą ze wschodniego wierzchołka góry na południe. Miejsce z tym osuwiskiem określa się mianem „Gdzie spadł samolot”. Nazwa nawiązuje do katastrofy niemieckiego samolotu transportowego, który miał się tu rozbić w czasie ostatniej wojny.

Na południowym stoku zachodniego ramienia Cergowej, czyli nad Nową Wsią, są trzy skupiska jaskiń. Tak zwane „Na Wierzchowinie” znajdują się przy zachodnim końcu podgrzbietowego rowu, który poznaliśmy podczas poprzedniej wycieczki, w południowej jego ścianie. Mają one wejścia od góry, a układ szczelin jest zgodny z biegiem warstw skalnych. Najłatwiej odnaleźć jaskinię „Na Wierzchowinie I”, do której prowadzi wyraźna ścieżka. Długość głównego korytarza sięga 22 m, przy deniwelacji -5 m. Napisy na ścianach świadczą, że była znana miejscowej ludności przynajmniej od 1908 r. Sąsiednia - „Na Wierzchowinie II” - położona jest zaledwie 10 m na północ od otworu jaskini opisanej wyżej. Ma ona podobne parametry: 20 m długości, a korytarz obniża się o 6 m.

Około 130 m na południowy wschód od jaskiń „Na Wierzchowinie”, na wysokości 480 m n.p.m., położone jest wejście do jaskini „Pod bukiem koło szkółki”. Posiada ona dość okazały otwór wejściowy ulokowany w niewielkim zagłębieniu. Łączna długość szczelin sięga tu 47 m. Korytarz główny obniża się o 6 m, ale pęknięcia w skałach sięgają prawdopodobnie dużo głębiej, o czym może świadczyć unosząca się wejściem para wodna, szczególnie dobrze widoczna w dni mroźnie. Jaskinię upodobały sobie salamandry, które spędzają tu zimę. W latach dziewięćdziesiątych XX w. stwierdzono tu stanowiska nietoperzy: nocka dużego i gacka brunatnego.

Utrzymując wskazany powyżej kierunek po 170 m od jaskini „Pod bukiem koło szkółki” znajdziemy wejście do jaskini „Pod bukiem koło Borsuczych Dziur”. Jej wylot ma ekspozycję południową i jest na wysokości 480 m n.p.m. Nie ma już starego buka, od którego poszła nazwa, ale poniżej otworu są Borsucze Dziury - okazałe szczeliny powierzchniowe o długości około 70 m. Układ korytarzy nie jest tak regularny, jak w jaskini „Na Wierzchowinie”. Na ruch mas skalnych w kierunku południowym nakłada się tu zsuw w poprzek stoku, czego przejawem są wspomniane szczeliny. Jest to największa i najgłębsza z cergowskich jaskiń (-8 m). Ma dwie spore komory i kilka długich, lecz niedostępnych korytarzy o łącznej długości 34 m. Poznana wcześniej jaskinia „Pod bukiem koło szkółki” jest typu pośredniego - przebiegiem głównego korytarza przypomina jaskinię „Pod bukiem koło Borsuczych Dziur”, a nieskomplikowaną morfologią - jaskinię „Na Wierzchowinie”.

Jaskinie na Cergowej należą do najwcześniej opisywanych w Polsce. Wzmiankuje je Gabriel Rzączyński w dziele Auctuarium historiae naturalis Regni Poloniae (wydanie z 1736 r.). Wiążą się z nimi liczne podania: o podziemnych korytarzach prowadzących aż do zamku w Odrzykoniu pod Krosnem, o psie leśniczego, który wszedł do Borsuczych Dziur, a wyszedł w zupełnie innym miejscu, nad Zawadką Rymanowską, całkowicie pozbawiony sierści. Istnieje też legenda o mieście, które zapadło się pod ziemię. Pozostały po nim jedynie wielkie drewniane drzwi, które miały się znajdować dawniej w kościele w Jasionce.

Wojciech Krukar