Osuwiskowa rzeźba góry

Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla Karpat fliszowych są osuwiska. Na stokach głównego grzbietu Cergowej są one powszechne, ale w związku z jego budową geologiczną zsuwy na stokach północnym i południowym są odmiennie wykształcone.

Przypomnę, że swą wysokość góra zawdzięcza dużej odporności piaskowców cergowskich. Warstwy tych skał są ułożenie tak, że stok południowy pokrywa się z ich upadem, a północny jest wycięty w ich częściach czołowych. Taka budowa dała grzbiet asymetryczny - bardziej stromy od strony Jasionki, a łagodniejszy od Zawadki Rymanowskiej.

Północne i wschodnie partie Cergowej ukształtowały zsuwy, które w wielu miejscach mają charakter zerw skalnych. Wspomniane piaskowce leżą na bardziej miękkich łupkach (warstwy hieroglifowe i margle podcergowskie), które, gdy nasiąkną wodą deszczową lub źródlaną, pełzną powoli w dół. Prowadzi to do „podkopywania” wyżej położonych skał piaskowcowych, odrywania ich od stoku i osuwania. Wyższa część stoku, nie objęta ruchem osuwiskowym, jest najczęściej oddzielona od przesuniętego pakietu skalnego wyraźną krawędzią. Osunięty zespół skał ma postać spłaszczenia podobnego do dużego schodka. W zjawiskach młodszych często między nim a progiem występuje rów.
Osuwiska stoku południowego, którego spadek jest zgodny z upadem warstw, są typu ześlizgowego. Ruch skał zostaje najczęściej zainicjowany, gdy stracą one podparcie w dolnej części zbocza w wyniku jego podcięcia przez potok. Zsuwy są tu płytsze, zlokalizowane albo nad dolinami cieków, albo w ich obszarach źródliskowych.

Najciekawszy pod względem morfologicznym jest wschodni szczyt Cergowej (681 m). Ku północny opada on niemal pionową ścianą o wysokości 90 m, która jest wysoką krawędzią niszy osuwiska nr 3 na rycinie 2. Po wschodniej stronie tego szczytu zwraca uwagę kilka przesuniętych pakietów piaskowcowych, które mają kształty niewysokich pagórków i razem tworzą formę schodkową (osuwisko nr 1). Reprezentują one zsuwy starsze, które w części północnej zostały częściowo zredukowane przez osuwisko młodsze (nr 2). Szlak czerwony od strony Lubatowej, gdy zbliża się do podnóża głównego grzbietu, wiedzie przez te pagórki, a dalej wspina się na pakiet najwyższy, tworzący ostatnie spłaszczenie pod szczytem 681 m. Na południe od niego znajduje się kilka mniejszych, wtórnych i znacznie młodszych osunięć z głębokimi rowami. W przesuniętych pakietach skalnych są nieduże jaskinie, zwane „Gdzie spadł samolot”.

Na stoku południowym wschodniego szczytu Cergowej znajduje się osuwisko o powierzchni około 10 ha (nr 8), do uruchomienia którego przyczyniła się erozyjna działalność potoku Bołczaniec. Zsuw ten w części wschodniej został odmłodzony - powstało tu mniejsze, wtórne osuwisko (8a). Ładna jest jego zachodnia ściana, gdzie mamy największe w całym masywie odsłonięcie piaskowców cergowskich. Także niszę „zdobią” wielkie bloki skalne.

Ciekawa pod względem ukształtowania powierzchni jest zachodnia część stoku południowego góry, położona niedaleko Nowej Wsi. Występuje tu wiele interesujących form terenu: duży rów osuwiskowy, spłaszczenia stokowe, kotlinka bezodpływowa, szczeliny osuwiskowe i trzy duże jaskinie. Ten mikrorelief jest konsekwencją erozji wgłębnej potoku, który płynie u południowego podnóża. Dolina tego cieku jest wyjątkowo głęboka, na niektórych odcinkach wcięta w litą skałę. Potok ten podcina stok Cergowej, powodując osuwanie pakietów piaskowcowych po cienkich warstwach łupkowych na południe. Najlepiej widocznym skutkiem tego zjawiska jest rów osuwiskowy o długości 185 m i szerokości około 10 m, który ciągnie się pod zachodnim odcinkiem grzbietu głównego (nr 2 na ryc. 3). W południowej jego ścianie znajdują się jaskinie szczelinowe, tzw. na Wierzchowinie (nr 3). Na południe od rowu zwraca uwagę bardzo charakterystyczne spłaszczenie na wysokości 490 m n.p.m. o szerokości około 40 m (nr 6). Od strony południowej zamyka je niewysoki wał. W jego obrębie znajdują są kolejne jaskinie: „Pod bukiem koło szkółki” i „Pod bukiem koło Borsuczych Dziur”.

Jak widać, procesy osuwiskowe nie tylko kształtują rzeźbę góry Cergowej, ale także przyczyniły się do powstania tutejszych jaskiń. Poznamy je bliżej podczas kolejnej wycieczki.

Wojciech Krukar