Oficjalnie Rymanów Zdrój powstał w 1876 r., ale jako samodzielny podmiot administracyjny (miejscowość) został powołany do życia dopiero w 1996 r. Przez ponad wiek zabudowa uzdrowiska rozwijała się na gruntach wsi Posada Górna, wchodząc gdzieniegdzie także na tereny dwóch sąsiednich osad: Deszna i Wołtuszowej.
16 sierpnia 1996 r., dokładnie w 120 - letnią rocznicę odkrycia wód mineralnych, w willi „Pod Marią” odbyła się uroczysta sesja Rady Miejskiej Rymanowa, na której podjęto uchwałę o utworzeniu Rymanowa Zdroju, jako jednostki administracyjnej. Nowoutworzona wieś ma powierzchnię 16,25 km2. W jej granicach znalazły się: południowa część Posady Górnej oraz wsie: Deszno (pow. 6,04 km2) i Wołtuszowa (pow. 7,17 km2). Ostatnia z osad po wysiedleniu ludności łemkowskiej od 80 lat nie ma ani zabudowy, ani ludności.
Serce uzdrowiska - park z pijalnią wód mineralnych i łazienkami (dzisiaj szpital „Eskulap” - leży w dolinie Taboru między Mogiłą a Zamczyskami. Na tym odcinku ma ona cechy przełomu rzecznego. Jej szerokość w najwęższym miejscu sięga 1 km, a długość ok. 2,5 km. Na północ (Posada Górna) jak i na południe (Deszno) dolina się rozszerza, jej zbocza są łagodniejsze, a wysokości względne liczone w podobnej odległości od osi doliny są mniejsze. Wspomniane stosunki wysokościowe i morfologiczne spowodowały, że do drugiej połowy XIX w. w tym przełomowym odcinku rzeki nie było żadnej zabudowy, strome zbocza były zalesione, a użytki rolne zajmowały tylko niewielkie powierzchnie i ograniczały się do nadrzecznych tarasów Taboru.
To lokalne zróżnicowanie warunków morfologicznych ściśle związane jest z budową geologiczną opisywanego terenu. W najbliższym otoczeniu historycznego Rymanowa Zdroju należy wymienić trzy strefy skalne: tzw. warstwy krośnieńskie - na północ od uzdrowiska, piaskowce ciężkowickie - przełomowy odcinek rzeki (park) i łupki (pstre, rogowcowe, i menilitowe) - dolina Czarnego potoku oraz północna część Deszna. Nas interesują przede wszystkim piaskowce ciężkowickie, które łatwo zidentyfikować po charakterystycznej, żółtawej barwie. Duża odporność tych skał na niszczenie powoduje, że ich występowanie pięknie zaznacza się w morfologii terenu regularnym ciągiem wzgórz: Sucha Góra - Mogiła - Zamczyska – Kopiec. Tabor rozcina strefę tych skał w centralnej części Zdroju. Piaskowce ciężkowickie, ujęte w siodło (antyklinę), są skałami zbiornikowymi dla rymanowskich wód mineralnych i ropy naftowej.
Wspomniałem, że przez większość swojej historii Rymanów Zdrój rozwijał się na terenie Posady Górnej oraz fragmentarycznie Deszna i Wołtuszowej. O historycznym przebiegu granic tych wsi w dzisiejszym uzdrowisku mówią nam dawne mapy austriackie. Najważniejsza była tu granica między Wołtuszową a Posadą Górną. Przez wieki wyznaczał ją las na górze Zamczyska, który należał do pierwszej z wymienionych miejscowości, a przylegające do niego od północy i zachodu pola były własnością rolników z drugiej osady. Oznacza to, że tzw. Kamieniec w dolinie Taboru, gdzie Stanisław Potocki 16 sierpnia 1876 r. odkrył wody mineralne, znajdował się w Posadzie Górnej, ale już górujący nad nim las [nad dzisiejszą pijalnią] był w Wołtuszowej. Dalej granica ta biegła wzdłuż Czarnego potoku w rejon współczesnego mostu do sanatorium „Zimowit”. Jeszcze w połowie XIX w. w tym miejscu wymieniony ciek miał swoje koryto po zachodniej stronie drogi do Wołtuszowej. Pozostałością tego jest brzeg pod sanatorium „Maria” i równinka starorzecza, na której przed kilku laty urządzono niewielki parking. Tu omawiana granica osiągała brzeg lasu na Żabiej Górze, wzdłuż którego dalej biegła na północny zachód. Przed dzisiejszym terenem „Kolonii Lwowskiej” zmieniała kierunek na północno wschodni i schodziła do skarpy nad kortami w taki sposób, że budynek sanatorium „Krystyna” pozostawał po stronie Wołtuszowej. Wzdłuż wspomnianej skarpy - starego brzegu Taboru - granica zmierzała na zachód i do koryta rzeki dochodziła tuż poniżej dzisiejszego mostu do ulicy Spacerowej. Tu był usypany kopiec, przy którym zbiegały się granice Deszna, Wołtuszowej i Posady Górnej.
Od tego punktu granica Deszna i Posady Górnej biegła na drugą stronę rzeki do brzegu lasu, wzdłuż którego zmierzała na południowy zachód. Wynika z tego, że cały kompleks leśny Mogiły był na terytorium drugiej z wymienionych wsi, dlatego na niektórych mapach zaborczych ma on nazwę „Posadski las”.
Rozdział Deszna i Wołtuszowej był poprowadzony od wspomnianego kopca na południowy wschód i opierał się o dwie linie naturalne: niewielki potoczek, w dolinie którego jest uliczka Krzemienna, a dalej o zachodni brzeg lasu na Żabiej Górze. Zatem szczyt ten w całości wznosił się na obszarze Wołtuszowej i wąskim klinem separował tereny Posady Górnej i Deszna.
Obecnie miejscowość Rymanów Zdrój dzieli się na trzy wymienione we wstępie części, których granice generalnie swoim przebiegiem nawiązują do podziału tradycyjnego. Granice historyczne kształtowały się w czasie lokacji osad i miały trwały przebieg. Po raz pierwszy szczegółowo zostały opisane pod koniec XVIII w. w tzw. metryce józefińskiej. Dokument ten, oparty o patent cesarski z kwietnia 1785 r., obejmował dla każdej miejscowości spisy wszystkich parcel z określoną powierzchnią, sumaryczne zestawienia posiadłości dworskich, plebańskich i poddańczych, podział wszystkich gruntów na niwy z wyszczególnieniem nazw, jakości ziemi i rodzaju kultury. Wyników katastru józefińskiego nie utrwalono jednak w postaci map. Obecnie księgi metryki znajdują się w Centralnym Państwowym Historycznym Archiwum Ukrainy we Lwowie.
Spośród trzech wsi, które w przeszłości obejmowały obszar Rymanowa Zdroju, w metryce wyjątkowo dokładnie scharakteryzowano granice Wołtuszowej. W niniejszym tekście poznaliśmy szczegółowy przebieg fragmentu tej granicy na terenie dzisiejszego uzdrowiska. W części drugiej będziemy mieć okazję odnieść go do opisu z lat 1787-1788 zawartego w katastrze józefińskim.
Wojciech Krukar
